เลือดข้น หน้าแดงตลอดเวลา ปวดหัวบ่อย หรือคันผิวหนังแปลกๆ หลังอาบน้ำ — อาการเหล่านี้อาจฟังดูไม่รุนแรง แต่อาจเป็นสัญญาณของ Polycythemia หรือ โรคเลือดข้น ที่หากปล่อยไว้อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายได้
บทความนี้จะอธิบายว่า Polycythemia คืออะไร ต่างจาก Polycythemia Vera อย่างไร อาการเลือดข้น มีลักษณะอย่างไร รักษาได้ไหม และดูแลตัวเองอย่างไรให้ปลอดภัย
Polycythemia คืออะไร

ความหมายของ Polycythemia
Polycythemia คือภาวะที่ร่างกายมีเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติ ส่งผลให้เลือดมีความหนืดสูงขึ้นกว่าปกติ ข้อมูลจากสมาคมโลหิตวิทยาแห่งประเทศไทยระบุว่าภาวะนี้นิยามจากค่าฮีมาโตคริตที่สูงเกินเกณฑ์ โดยในผู้ชายมากกว่า 52% และในผู้หญิงมากกว่า 48%
โรคเลือดข้นเกี่ยวข้องกับเม็ดเลือดแดงอย่างไร
เม็ดเลือดแดงที่มากเกินไปทำให้ความหนืดของเลือดสูงขึ้น เปรียบเหมือนน้ำผึ้งที่ไหลช้ากว่าน้ำ เมื่อเลือดข้นขึ้น การไหลเวียนผ่านหลอดเลือดเล็กๆ ทำได้ยากขึ้น หัวใจต้องทำงานหนักขึ้น และความเสี่ยงต่อการเกิดลิ่มเลือดอุดตันเพิ่มสูงขึ้นมากจนอาจถึงชีวิต
Polycythemia Vera คืออะไร

ความแตกต่างระหว่าง Polycythemia และ Polycythemia Vera
Polycythemia เป็นคำกว้างที่หมายถึงภาวะเลือดข้นทุกชนิด ส่วน Polycythemia Vera (PV) เป็นโรคมะเร็งชนิดหนึ่งของไขกระดูกที่ทำให้ร่างกายสร้างเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติโดยไม่มีสาเหตุภายนอก เป็นชนิดที่รุนแรงและต้องรักษาต่อเนื่องระยะยาว
ความผิดปกติของไขกระดูกที่ทำให้สร้างเม็ดเลือดแดงมากเกินไป
ใน Polycythemia Vera ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดงโดยไม่ขึ้นกับการควบคุมปกติของร่างกาย เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแดงผิดปกติจึงแบ่งตัวอย่างไม่หยุดยั้ง ทำให้ระดับเม็ดเลือดแดงสูงขึ้นเรื่อยๆ
การเพิ่มขึ้นของเม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดในผู้ป่วยบางราย
ใน Polycythemia Vera ไขกระดูกมักผลิตเม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดมากผิดปกติด้วย ทำให้เสี่ยงทั้งการติดเชื้อง่ายขึ้นและเลือดแข็งตัวง่ายพร้อมกัน
Polycythemia เกิดจากอะไร

ข้อมูลจากโรงพยาบาลศิริราช มหาวิทยาลัยมหิดลแบ่งสาเหตุของภาวะเลือดข้นออกเป็นสองกลุ่มหลัก
ภาวะเลือดข้นแบบปฐมภูมิ
เกิดจากความผิดปกติของไขกระดูกเองโดยตรง ที่พบบ่อยที่สุดคือ Polycythemia Vera ซึ่งเกิดจาก การกลายพันธุ์ของยีน JAK2 พบในผู้ป่วย PV มากกว่า 95% ยีน JAK2 ที่กลายพันธุ์ทำให้ส่งสัญญาณให้ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดงตลอดเวลาโดยไม่หยุด
ภาวะเลือดข้นแบบรอง
เกิดจากปัจจัยภายนอกที่กระตุ้นให้ร่างกายสร้างเม็ดเลือดแดงมากขึ้นเพื่อชดเชยการขาดออกซิเจน สาเหตุที่พบบ่อยได้แก่ โรคปอดเรื้อรัง (COPD ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ) โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด การสูบบุหรี่ โรคไตที่ผลิตฮอร์โมน EPO มากผิดปกติ และการอยู่อาศัยในพื้นที่สูงเป็นเวลานาน
ใครบ้างที่เสี่ยงเป็น Polycythemia

| กลุ่มเสี่ยง | เหตุผล |
|---|---|
| ผู้ชาย | พบ Polycythemia Vera ในผู้ชายบ่อยกว่าผู้หญิงเล็กน้อย |
| อายุมากกว่า 40 ปี | โอกาสเกิดการกลายพันธุ์ของ JAK2 เพิ่มตามอายุ |
| มีประวัติครอบครัวเป็นโรคเลือด | อาจมีปัจจัยพันธุกรรมที่เพิ่มความเสี่ยง |
| ผู้มีโรคปอดหรือโรคหัวใจเรื้อรัง | ขาดออกซิเจนเรื้อรังกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดงมากขึ้น |
| ผู้ที่สูบบุหรี่ | คาร์บอนมอนอกไซด์จากบุหรี่ลดออกซิเจนในเลือด |
| ผู้อาศัยในพื้นที่สูง | ออกซิเจนต่ำกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดง |
อาการของ Polycythemia ที่ควรสังเกต

หน้าแดงและตาแดง
เม็ดเลือดแดงที่มากเกินทำให้สีของเลือดเข้มขึ้นและหน้าจะมีสีแดงเข้มผิดปกติ มักสังเกตเห็นที่ใบหน้าและขาวตาจะมีสีแดง
ปวดศีรษะ มึนศีรษะ และง่วงซึม
เลือดที่หนืดขึ้นไหลเวียนไปเลี้ยงสมองได้ช้าลง ทำให้ปวดหัวเรื้อรัง มึนงง สมาธิสั้น หรือง่วงซึมผิดปกติ
หายใจสั้นหรือหายใจลำบาก
เลือดข้นทำให้หัวใจและปอดทำงานหนักขึ้น บางรายรู้สึกหายใจไม่เต็มปอดแม้ขณะพัก
ชาหรือเจ็บปลายมือปลายเท้า
หลอดเลือดเล็กๆ ที่ปลายมือปลายเท้าอุดตันได้ง่ายเมื่อเลือดข้น ทำให้รู้สึกชา เจ็บแปลบ หรือแสบร้อนบริเวณปลายนิ้ว
คันผิวหนังโดยเฉพาะหลังอาบน้ำอุ่น (Aquagenic Pruritus)
คันผิวหนังรุนแรงหลังสัมผัสน้ำอุ่นหรือน้ำร้อนเป็นอาการเฉพาะของ Polycythemia Vera ที่พบบ่อยมาก เกิดจากฮีสตามีนที่ถูกหลั่งจากเกล็ดเลือดและเม็ดเลือดขาวที่เพิ่มขึ้น
แน่นท้องด้านซ้ายหรืออิ่มง่ายจากม้ามโต
ม้ามที่โตขึ้นเพราะทำหน้าที่กรองเม็ดเลือดแดงที่มากเกิน ทำให้รู้สึกแน่นหรือจุกด้านซ้ายบน และอิ่มเร็วผิดปกติแม้กินน้อย
อาการอันตรายของ Polycythemia ที่ควรรีบพบแพทย์
ข้อมูลจากโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์อธิบายความเสี่ยงของภาวะลิ่มเลือดอุดตันในผู้ป่วยเลือดข้น
เจ็บเค้นหน้าอก
เจ็บแน่นหน้าอกในผู้ป่วยเลือดข้นต้องถือว่าเป็นภาวะฉุกเฉินจนกว่าจะพิสูจน์เป็นอย่างอื่น เพราะเสี่ยงต่อหัวใจขาดเลือดจากลิ่มเลือดอุดตัน
แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก
อาการแขนหรือขาอ่อนแรงอย่างฉับพลันด้านใดด้านหนึ่ง เป็นสัญญาณของโรคหลอดเลือดสมองที่ต้องไปโรงพยาบาลภายใน 4.5 ชั่วโมงเพื่อได้รับการรักษา
ปากเบี้ยวหรือพูดไม่ชัด
เป็นอาการ Stroke ที่ชัดเจน ร่วมกับแขนขาอ่อนแรงและปวดหัวรุนแรงฉับพลัน ต้องโทรเรียกรถพยาบาลทันที
ความดันโลหิตสูงผิดปกติ
เลือดข้นเพิ่มแรงต้านในหลอดเลือด ทำให้ความดันโลหิตสูงขึ้น ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนทางหัวใจและสมองเป็นทวีคูณ
ภาวะแทรกซ้อนของ Polycythemia
ลิ่มเลือดอุดตัน
ภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายที่สุดและพบบ่อยที่สุด เลือดข้นอุดตันหลอดเลือดดำและหลอดเลือดแดงได้ทั่วร่างกาย รวมถึงหลอดเลือดที่ผิดปกติ เช่น หลอดเลือดดำตับ
โรคหลอดเลือดสมองและโรคหลอดเลือดหัวใจ
เลือดข้นเพิ่มความเสี่ยงทั้งสองโรคนี้อย่างมีนัยสำคัญ และเป็นสาเหตุการเสียชีวิตหลักในผู้ป่วย Polycythemia Vera ที่ควบคุมไม่ดี
ม้ามโตและตับโต
ม้ามและตับที่ต้องทำหน้าที่กรองเม็ดเลือดส่วนเกินจะโตขึ้นตามเวลา ทำให้รู้สึกแน่นท้อง ปวดท้อง และอิ่มเร็ว
ไขกระดูกเป็นพังผืด (Myelofibrosis)
ภาวะแทรกซ้อนในระยะยาวที่ไขกระดูกถูกแทนที่ด้วยพังผืด ทำให้การสร้างเม็ดเลือดลดลงอย่างรุนแรง
ความเสี่ยงต่อมะเร็งเม็ดเลือดขาวในระยะยาว
Polycythemia Vera อาจพัฒนาไปเป็น Acute Myeloid Leukemia (AML) ได้ในผู้ป่วยบางราย โดยเฉพาะเมื่อควบคุมโรคไม่ดีหรือรักษาไม่เหมาะสม
การตรวจวินิจฉัย Polycythemia ทำอย่างไร
การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC)
การตรวจพื้นฐานที่แสดงจำนวนเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกล็ดเลือด ซึ่งมักสูงผิดปกติใน Polycythemia Vera
การตรวจค่าฮีมาโตคริตและฮีโมโกลบิน
ค่าฮีมาโตคริตที่สูงกว่า 52% ในผู้ชายหรือ 48% ในผู้หญิง เป็นสัญญาณเริ่มต้นที่ต้องตรวจเพิ่มเติม
การตรวจสเมียร์เลือด (Peripheral Blood Smear)
ช่วยดูรูปร่างและลักษณะของเม็ดเลือดแดงในกล้องจุลทรรศน์ เพื่อประเมินว่ามีความผิดปกติของโครงสร้างเม็ดเลือดหรือไม่
การตรวจระดับฮอร์โมนอีริโทรโพอิเอติน (EPO)
ค่า EPO ต่ำพบใน Polycythemia Vera เพราะร่างกายผลิตเม็ดเลือดมากเองโดยไม่ต้องรับสัญญาณ ส่วนเลือดข้นแบบรองมักมีค่า EPO สูง
การตรวจไขกระดูกและการตรวจหาการกลายพันธุ์ของยีน JAK2
การตรวจ JAK2 V617F mutation เป็นการตรวจสำคัญที่ยืนยันการวินิจฉัย Polycythemia Vera ส่วนการตรวจไขกระดูกช่วยประเมินความรุนแรงและระยะของโรค
วิธีรักษา Polycythemia
ข้อมูลจากแนวทางเวชปฏิบัติโรค MPN ของสมาคมโลหิตวิทยาแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2566อธิบายเป้าหมายและแนวทางการรักษา
เป้าหมายของการรักษาโรคเลือดข้น
เป้าหมายหลักคือลดความหนืดของเลือดให้อยู่ในระดับปลอดภัย และป้องกันลิ่มเลือดอุดตันซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตหลัก สำหรับ Polycythemia Vera แพทย์มักตั้งเป้าควบคุมฮีมาโตคริตให้ต่ำกว่า 45%
การเอาเลือดออกเพื่อลดปริมาณเม็ดเลือดแดง (Phlebotomy)
เป็นวิธีรักษาเบื้องต้นที่ใช้บ่อยที่สุดสำหรับ Polycythemia Vera โดยแพทย์จะเจาะเลือดออกครั้งละประมาณ 400–500 มิลลิลิตร เพื่อลดจำนวนเม็ดเลือดแดงโดยตรง
การใช้ยาต้านเกล็ดเลือด
ยา Aspirin ขนาดต่ำมักใช้ร่วมกับ Phlebotomy เพื่อลดความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตันในผู้ป่วยส่วนใหญ่
การใช้ยาลดการสร้างเม็ดเลือดแดง
ในผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงสูงหรือทำ Phlebotomy บ่อยมาก แพทย์อาจใช้ยา Hydroxyurea หรือ Interferon เพื่อลดการสร้างเม็ดเลือดจากไขกระดูก
การรักษาเฉพาะรายตามความรุนแรงและความเสี่ยง
แผนการรักษาจะแตกต่างกันตามอายุ ประวัติลิ่มเลือด โรคประจำตัว และค่าตรวจเลือด แพทย์โลหิตวิทยาจะปรับแผนอย่างต่อเนื่องตามการตอบสนองต่อการรักษา
การดูแลตัวเองเมื่อเป็น Polycythemia
พบแพทย์และตรวจเลือดตามนัด
ความถี่ในการพบแพทย์ขึ้นอยู่กับระยะของโรคและการรักษา แต่โดยทั่วไปผู้ป่วย Polycythemia Vera ควรตรวจเลือดทุก 1–3 เดือนในระยะแรก และทุก 3–6 เดือนเมื่อโรคคงที่
ดื่มน้ำให้เพียงพอ
การดื่มน้ำอย่างน้อย 8–10 แก้วต่อวันช่วยลดความหนืดของเลือดได้ระดับหนึ่ง ลดโอกาสเกิดลิ่มเลือด และช่วยให้ Phlebotomy ทำได้ง่ายขึ้น
หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่
บุหรี่เพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตันในผู้ป่วยเลือดข้นอย่างมากเป็นพิเศษ การเลิกสูบบุหรี่เป็นสิ่งจำเป็นที่สุดอย่างหนึ่งในการดูแลตัวเอง
ออกกำลังกายเบาตามคำแนะนำของแพทย์
การเคลื่อนไหวร่างกายช่วยให้เลือดไหลเวียนดีขึ้น แต่ไม่ควรออกแรงหนักเกินไปโดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงในบางกรณี
หลีกเลี่ยงการซื้อยาหรืออาหารเสริมรับประทานเอง
ยาหลายชนิด รวมถึงยาบรรเทาปวดกลุ่ม NSAIDs สมุนไพรบางชนิด และอาหารเสริมที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด อาจมีผลกระทบรุนแรงในผู้ป่วยเลือดข้น ต้องแจ้งแพทย์ก่อนใช้ยาหรืออาหารเสริมใดๆ
ที่ Siwika Maternity เราเชื่อว่าการเข้าใจโรคที่ตัวเองเป็นอย่างถ่องแท้คือกุญแจสำคัญในการดูแลตัวเองได้อย่างถูกต้อง
Polycythemia รักษาหายไหมและใช้ชีวิตอย่างไร
โรคเลือดข้นเป็นโรคเรื้อรังที่ต้องติดตามต่อเนื่อง
Polycythemia Vera ในปัจจุบันยังไม่มีการรักษาที่หายขาดสมบูรณ์ ยกเว้นการปลูกถ่ายไขกระดูกในบางกรณีที่เหมาะสม แต่โรคสามารถควบคุมได้อย่างมีประสิทธิภาพด้วยการรักษาที่เหมาะสม
ผู้ป่วยที่รักษาเหมาะสมสามารถมีคุณภาพชีวิตใกล้เคียงปกติ
ผู้ป่วยที่ตรวจเลือดสม่ำเสมอ รักษาตามแผนแพทย์ และดูแลตัวเองได้ดีสามารถทำงาน ออกกำลังกาย และใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ
ความสำคัญของการป้องกันภาวะแทรกซ้อนระยะยาว
การควบคุมฮีมาโตคริต ลดปัจจัยเสี่ยงลิ่มเลือด และตรวจติดตามโรคสม่ำเสมอ เป็นสิ่งที่ลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงได้อย่างมีนัยสำคัญ
สรุป Polycythemia คืออะไร
Polycythemia คือภาวะเม็ดเลือดแดงสูงจนเลือดข้นผิดปกติ
อาจเกิดจากความผิดปกติของไขกระดูก (ปฐมภูมิ) หรือจากโรคอื่นที่ทำให้ขาดออกซิเจนเรื้อรัง (รอง) โดย Polycythemia Vera ซึ่งมีการกลายพันธุ์ของ JAK2 เป็นชนิดที่รุนแรงและต้องรักษาต่อเนื่อง
อาการอาจเริ่มไม่ชัดเจนแต่เสี่ยงภาวะแทรกซ้อนรุนแรง
หน้าแดง ปวดหัว คันหลังอาบน้ำ และชาปลายมือ อาจดูไม่รุนแรง แต่เลือดข้นที่ไม่ได้รักษาเพิ่มความเสี่ยงหลอดเลือดอุดตัน Stroke และหัวใจวายอย่างมีนัยสำคัญ
การตรวจเลือด รักษาต่อเนื่อง และดูแลตัวเองช่วยลดความเสี่ยงได้
การตรวจสุขภาพประจำปีที่รวม CBC จะช่วยตรวจพบ Polycythemia ได้ตั้งแต่ระยะแรก เมื่อรักษาและดูแลตัวเองได้ถูกต้อง ผู้ป่วยสามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดีและลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนได้อย่างมาก
⚕️ หมายเหตุจาก Siwika: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล หากสงสัยว่ามีภาวะเลือดข้นหรือตรวจพบค่าเลือดผิดปกติ ควรพบแพทย์โลหิตวิทยาเพื่อรับการตรวจและวางแผนการรักษาที่เหมาะสม
Siwika Maternity — Based on Scientific Proof.

